یەکەی تایبەتی بەرگریی نیشتمانی؛ لە نێوان ڕەوایەتی بەرگری و پابەندیی بە یاساکانی جەنگەوە
لە ناوچەیەکی پڕ لە ململانێی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بوونی یەکەی ڕێکخراوی بەرگری بۆ هێزە سیاسییە زیندووەکان تەنیا بژاردەیەک نییە، بەڵکو پێویستییەکی ستراتیژییە بۆ پاراستنی مانەوە و سەقامگیری. یەکەی تایبەتی بەرگریی نیشتمانی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان، وەک بازوویەکی پارێزەر، لەسەر بنەمای بەرگریی ڕەوا (Right to Self-Defense) کار دەکات. ئەم وتارە شیکارییە تیشک دەخاتە سەر چۆنیەتی کارکردنی ئەم یەکەیە لە چوارچێوەی یاساکانی جەنگ و پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی.
چوارچێوەی یاسایی و پرەنسیپەکانی جەنگ (IHL)
کارکردنی هەر یەکەیەکی چەکدار لە سەدەی بیست و یەکەمدا، پێویستی بە پابەندییەکی تەواو هەیە بە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (International Humanitarian Law). بۆ ئەم مەبەستە، یەکەی تایبەتی بەرگریی بزووتنەوەی ئایندە پێویستە لەسەر ئەم سێ کۆڵەکەیە کار بکات:
پرەنسیپی جیاکاری (Distinction): یەکەکە دەبێت لە هەموو کاتێکدا جیاوازی بکات لە نێوان ئامانجی سەربازی و هاووڵاتیانی مەدەنی. بەرگری لە دامەزراوەکانی بزووتنەوەکە نابێت ببێتە هۆی مەترسی بۆ سەر ژینگەی دەوروبەر و خەڵکی سڤیل.
هاوسەنگی (Proportionality): هەر وەڵامدانەوەیەکی سەربازی بۆ هێرشێک، دەبێت هاوسەنگ بێت لەگەڵ قەبارەی مەترسییەکە. ئەمە نیشانەی پیشەییبوونی یەکەکەیە کە ناهێڵێت توندوتیژی لە کۆنترۆڵ دەربچێت.
پێویستیی سەربازی (Military Necessity): بەکارهێنانی هێز تەنیا بۆ ئەو ئامانجانە بێت کە دەبنە هۆی تێکشکاندنی توانای هێرشبەری دوژمن و پاراستنی سەلامەتی دامەزراوەکان.
پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی و دامەزراوەکان
ئەرکی سەرەکیی ئەم یەکەیە لە دوو تەوەرەی ستراتیژیدا کورت دەبێتەوە:
بەرگری لە دامەزراوەکانی بزووتنەوەی ئایندە: دامەزراوەکان تەنیا باڵەخانە نین، بەڵکو ناوەندی بڕیاری سیاسی و سیمبوڵی ناسنامەی بزووتنەوەکەن. یەکەی تایبەت بە بەکارهێنانی سیستەمی بەرگریی بازنەیی و چاودێریی ورد، ڕێگری دەکات لە هەر هەوڵێکی تیرۆریستی یان تێکدەرانە کە بیەوێت پرۆسەی سیاسیی بزووتنەوەکە پەکبخات.
تەواوکاری ئاسایشی نیشتمانی: ئەم یەکەیە وەک بەشێک لە سیستەمی بەرگریی گشتیی کوردستان دەردەکەوێت. لە کاتی هەڕەشە دەرەکییەکان بۆ سەر خاکی نیشتمان، ئەرکی ئەم یەکەیە لە پاراستنی ناوخۆوە دەگۆڕێت بۆ پشتگیری نیشتمانی، ئەمەش بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزە فەرمییەکان بۆ پاراستنی سەروەریی خاک.
ڕێساکانی ڕووبەڕووبوونەوە (Rules of Engagement - ROE)
بۆ ئەوەی یەکەکە لە ڕووی یاساییەوە بێگەرد بێت، پێویستە خاوەنی پڕۆتۆکۆڵی ڕوونی ڕووبەڕووبوونەوە بێت. ئەمەش بەو مانایەی کە:
١. هێز تەنیا وەک کۆتا بژاردە بەکاربهێنرێت.
٢. هۆشداری پێشوەختە بدرێت پێش دەستپێکردنی تەقە (مەگەر مەترسی دەستبەجێ لەسەر ژیان هەبێت).
٣. پاراستنی دیلەکان و بریندارانی لایەنی بەرامبەر بەپێی ڕێککەوتننامەی جنێف.
مۆدێلی بەرگری کاری بڕوادار و یاساناس
ئەوەی یەکەی تایبەتی بزووتنەوەی ئایندە لە گروپە چەکدارە نافەرمییەکان جیا دەکاتەوە، ئاستی ڕۆشنبیری و پابەندییە. ئەندامانی ئەم یەکەیە تەنیا چەکدار نین، بەڵکو پارێزەری نیشتمانین. پەروەردەکردنی یەکەکە لەسەر بنەمای دیسپلینی سەربازی و وەفای نیشتمانی وایان لێدەکات لە کاتی شەڕدا نەکەونە ناو داوی تۆڵەسەندنەوە و پێشێلکاریی مافی مرۆڤ.
یەکەی تایبەتی بەرگریی نیشتمانی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان، پێویستە وەک قەڵغانی پارێزەر کار بکات نەک شمشێری هێرشبەر. کاتێک ئەم یەکەیە بەپێی یاسای جەنگ و پرەنسیپە نێودەوڵەتییەکان ڕەفتار دەکات، نەک تەنیا شەرعیەتی ناوخۆیی، بەڵکو ڕێزی نێودەوڵەتیش بۆ بزووتنەوەکە و دۆزی ڕەوای گەلەکەی بەدەست دەهێنێت. بەرگری لە نیشتمان و دامەزراوەکان کاتێک پیرۆزە کە لە چوارچێوەی مرۆڤایەتی و یاسادا بێت.
ستراتیژیی ئێمە: ئاشتی دەپارێزین، بەڵام بۆ بەرگری ئامادەین.