نەخشەی پێشنیارکراوی پەیكەری حکومەتە سێبەرەکەی ئایندە.
ئاستی یەکەم: لوتکەی بڕیار (سەرۆکایەتی وەک ئەنجومەنی وەزیران)
لە جیاتی "مەکتەبی سیاسی"، دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە شێوەی کابینەیەکی حکومی دەبێت.
• ناوی پێشنیارکراو: "ناوەندی بڕیار
• پێکهاتە: پێک دێت لە ( ١١ یانزە ) هاودید بەرپرسی ناوەندە پسپۆڕییەکان (وەک وەزیرەکان) و سەرپەرشتیاری بزووتنەوەکە.لەگەڵ سکرتاریەتی هاوبەشی سەرپەرشتیاری گشتی . هەردوو ڕەگەز :
A- سکرتێری میدیایی
B- سکرتێری میدیایی
• ئەرک: داڕشتنی سیاسەتی گشتی و چاودێری جێبەجێکردنی پڕۆژەکان،
ئاستی دووەم: ناوەندە پسپۆڕییەکان (وەک وەزارەتەکان)
لێرەدا جیاوازییە گەورەکە دەکەین. لە جیاتی ئەوەی بەشەکان لەسەر بنەمای "جوگرافیا" بن، لەسەر بنەمای "کەرتی پسپۆڕی" دەبن. هەر ناوەندێک لەلایەن پسپۆڕێکی ئەو بوارەوە بەڕێوە دەبرێت (دکتۆر، ئەندازیار، ئابووریناس).تاد
١. کەرتی ئابووری و دادی کۆمەڵایەتی (تایبەت بە چینایەتی)
• ناوی ناوەند: "ناوەندی پلاندانانی ئابووری و گەشەپێدان"
• بەشەکانی ناوەوە:
فەرمانگەی کاروباری کرێکاران و سەندیکاکان: (بۆ پاراستنی مافی کرێکار).
بەشی وەبەرهێنان و داهاتی نیشتمانی: (بۆ توێژینەوەی سامانی وڵات).
بەشی هاوکاریی کۆمەڵایەتی: (بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بۆ هەژاران).
٢. کەرتی کشتوکاڵ و ژینگە (تایبەت بە جووتیاران)
• ناوی ناوەند: "ناوەندی بووژانەوەی کشتوکاڵ و پاراستنی ژینگە"
• ئەرک: ئەمە شوێنی ئەندازیارانی کشتوکاڵ و جووتیارە پێشەنگەکانە.
• بەشەکانی ناوەوە:
o بەشی ئاو و ئاودێری.
o بەشی بەبازاڕکردنی بەروبوومی جووتیاران.
o بەشی پاراستنی دارستان و ژینگەی کوردستان.
٣. کەرتی پەروەردە و ڕۆشنگەری (تایبەت بە ڕێنێسانس)
• ناوی ناوەند: "ناوەندی ڕۆشنگەری و پەروەردەی شارستانی"
• ئەرک: جێگرەوەی بەشی ڕاگەیاندن و ڕێکخستنە، بەڵام بە شێوازی زانستی.
• بەشەکانی ناوەوە:
o ئەکادیمیای پێگەیاندنی سەرکردە: (بۆ پەروەردەکردنی هاودید).
o بەشی هونەر و ئەدەب: (بۆ نووسەران و هونەرمەندان).
o بەشی توێژینەوەی ستراتیژی: (بۆ بیرمەندان و فەیلەسوفەکان).
٤. کەرتی داد و یاسا (تایبەت بە دادوەران و مافپەروەران)
• ناوی ناوەند: "کۆمیسیۆنی دادوەری و مافی مرۆڤ"
• ئەرک: چاودێریکردنی پێشێلکارییەکان و ئامادەکردنی پڕۆژەیاسا بۆ ئایندە.
• بەشەکانی ناوەوە:
o بەشی پارێزەران و یاساناسان.
o بەشی مافی ژنان و یەکسانی و ڕێبەری .
٥. کەرتی ئاوەدانکردنەوە (تایبەت بە ئەندازیاران و پیشەوەران)
• ناوی ناوەند: "فەرمانگەی تەکنیک و ژێرخانی وڵات"
• ئەرک: کۆکردنەوەی ئەندازیار و پیشەوەران بۆ دیراسەکردنی شارەکان.
• بەشەکانی ناوەوە:
o بەشی شارسازی و پلاندانانی شار.
o بەشی پیشەسازی و وزە.
٦. کەرتی سیاسی و دیپلۆماسی (تایبەت بە دۆزی نەتەوەیی)
• ناوی ناوەند: "ناوەندی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماسی"
• ئەرک: ناساندنی دۆزی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە جیهان بە زمانی سەردەم.
ئاستی سێیەم: ڕێکخستنە لۆکاڵییەکان (وەک شارەوانییەکان)
لە جیاتی ئەوەی بڵێین "مەڵبەند" یان "کۆمیتە" کە ناوی حیزبین، پێکهاتەی شارەکان و گوندەکان دەکەینە شێوەی "ناوەندی خۆجێیی".
• ناوی پێشنیارکراو: "ناوەندی بەڕێوەبردنی شار/ناوچە" (City Administration Council)
• شێوازی کار:
ئەم ناوەندە وەک "شارەوانییەکی سێبەر" کار دەکات. لە هەر شارێکدا، نوێنەری مامۆستایان، نوێنەری کرێکاران، نوێنەری جووتیاران و بازرگانان تێیدا ئەندامن.
ئامانج: ئەوان کێشەکانی شارەکەیان دیاری دەکەن و ڕاپۆرت دەدەنە ناوەندە پسپۆڕییەکان بۆ چارەسەر.
نموونەی شێوازی کارکردنی ئەم پەیكەرە (Scenario):
ئەگەر کێشەیەک بۆ "جووتیارانی مەریوان" دروست بێت:
لە حیزبی تەقلیدیدا: بەرپرسی مەڵبەند بەیاننامەیەک دەردەکات (هیچ چارەسەر ناکات).
بزووتنەوەی ئایندە:
o ناوەندی بەڕێوەبردنی مەریوان کێشەکە بە داتا دەنێرێت بۆ "دەستەی بووژانەوەی کشتوکاڵ".
o ئەندازیارانی کشتوکاڵ چارەسەری زانستی (پڕۆژە) ئامادە دەکەن.
o "دەستەی جێبەجێکردن" بڕیار دەدات فشار بکرێت یان پڕۆژەکە وەک ئەلتەرناتیڤ بە خەڵک بناسێنرێت.
سوودی ئەم پەیكەرە چییە؟
1. کۆتایی هێنان بە "کادیری هەموو شت زان": ئیتر بەرپرسێکی سیاسی ناتوانێت دەست وەربداتە کاری کشتوکاڵ، چونکە ئەوە کاری "دەستەی کشتوکاڵە.
2. ڕاکێشانی خەڵکی پسپۆڕ: دکتۆرێک یان ئەندازیارێک نایەتە ناو "مەڵبەند" دانیشێت، بەڵام شانازی دەکات ئەندامی "ناوەندی پلاندانان" بێت.
3. مەشقکردن بۆ دەوڵەتداری: هاودیدەکانمان لە ئێستاوە فێر دەبن چۆن وڵات بەڕێوە ببەن، نەک تەنها چۆن کۆبوونەوەی حیزبی بکەن.
ئەمە هەنگاوێکی زۆر تەکنیکیە. گۆڕینی "ناو" هەنگاوی یەکەمە بۆ گۆڕینی "ناوەڕۆک". وشەکانی (کادیر، ئەندام، مەڵبەند، کۆمیتە، بەش) بۆنی کۆنەپەرستیی حیزبی و گوێڕایەڵیی کوێرانەیان لێ دێت.
بۆ ئەوەی بزووتنەوەی ئایندە وەک "سیستەمێکی مۆدێرن و پسپۆڕ" دەربکەوێت، پێشنیار دەکەم ئەم فەرهەنگە نوێیە بەکاربهێنن. ئێمە چەمکی (Merrit - شایستەیی) دەکەینە بنەمای ناونانەکان.
لیستی ناوە نوێیەکان و ستراکچەرە پێشنیارکراوەکە:
یەکەم: گۆڕینی ناوی "کادیر" و "ئەندام"
لە حیزبی تەقلیدی و کلاسیکدا ، کادیر واتە "جێبەجێکار". لە بزووتنەوەی ئایندە، ئێمە پێویستمان بە "داهێنەر" و "خاوەن دیدگا" هەیە.
لەجیاتی وشەی (کادیر)، دەتوانن ئەم پلەبەندییە بەکاربهێنن:
1. بۆ ئەندامانی گشتی (هەواداران و خەڵکی ئاسایی):
o لەجیاتی "ئەندام"، بڵێن: "هاوبەشان" یان "هاودید".
o ماناکەی: واتە ئەو کەسە تەنها ژمارەیەک نییە لە تۆمارەکاندا، بەڵکو "هاوبەشە" لە خەون و دیدگای بزووتنەوەکە.
2. بۆ کەسانی پسپۆڕ (ئەندازیار، دکتۆر، مامۆستا، پارێزەر):
o لەجیاتی "کادیری پێشکەوتوو"، بڵێن: "ڕاوێژکار" (Consultant) یان "شایستە" (Merit).
o ماناکەی: ئەم کەسە بەهۆی ئەقڵ و زانستەکەیەوە لەناو بزووتنەوەکەیە، نەک بەهۆی واستە و کۆنەپەرستی.
3. بۆ چالاکوانانی مەیدانی (ئەوانەی کاری ڕێکخستن دەکەن):
o لەجیاتی "بەرپرس"، بڵێن: "ڕێکخەر
o ماناکەی: ئەرکی ئەم کەسە ڕێکخستنەوەیە بەڵکو ڕێکخستدنەوەی ناڕێکیەکانی ناو کۆمەڵگەیە.
دووەم: گۆڕینی ناوی "بەش" و "ئەنجومەن" و "مەڵبەند"
لەجیاتی ئەوەی پێکهاتەکە هەرەمی بێت، دەیکەین بە "تۆڕی پیشەیی" (Professional Network). ناوەکان دەبێت لە دامەزراوەی مەدەنی و زانستی بچن.
پێشنیاری من بەکارهێنانی وشەی "کانوون" (Center/Hearth) و "ژوور" (Chamber) و سەکۆ" (Platform)یە
١. بۆ توێژە پیشەییەکان (لەجیاتی ڕێکخراوە دیموکراتییەکان)
ئەم شوێنانە دەبنە ماڵی ڕاستەقینەی پسپۆڕەکان:
• بۆ مامۆستایان و پەروەردەکاران:
o ناوی نوێ: "تۆڕی ناوەندی پەروەردە و ڕۆشنگەری"
• بۆ ئەندازیاران و تەکنیکاران:
o ناوی نوێ: "ژووری تەکنیک و ئاوەدانکردنەوە" (وەک ژووری بازرگانی وایە، بەڵام بۆ ئەندازیاران).
• بۆ پزیشکان و کارمەندانی تەندروستی:
o ناوی نوێ: " تۆڕی ناوەندی تەندروستیی نیشتمانی"
• بۆ کرێکاران و ڕەنجدەران:
o ناوی نوێ: "سەکۆی کار و دادپەروەری"
• بۆ جووتیاران:
o ناوی نوێ: "خانەی جووتیاران و گەشەی سەوز" (وشەی "خانە" هەستێکی گەرم و نزیک دەبەخشێت).
٢. بۆ ئاستی سەرکردایەتی و بڕیاردان
لەجیاتی "مەکتەبی سیاسی" و "سەرکردایەتی":
• بۆ بەڕێوەبردنی گشتی:
o ناوی نوێ: "ناوەندی پلاندانان و ستراتیژ واتا ناوەندی گشتی " (Planning & Strategy
o ئەندامەکانی پێیان دەوترێت: "ئەندامی ناوەند" (نەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی).
• بۆ پەیوەندییەکان:
o ناوی نوێ: "هێڵی دیپلۆماسی" (Diplomatic Line).
سێیەم: نموونەی ناساندنی کەسێک لەم سیستەمە نوێیەدا
با بڵێین ( تێکۆشەر ) ئەندازیارە و لە بزووتنەوەی ئایندە کار دەکات.
• لە سیستەمی کۆن: دەوترێت: "تێکۆشەر کادیری مەڵبەندە و لێپرسراوی بەشی ئەندازیارانە." (ئەمە زۆر سواوە).
• لە سیستەمی بزووتنەوەی ئایندە: دەوترێت: "ئەندازیار تێکۆشەر، ڕاوێژکارە لە ژووری تەکنیک و ئاوەدانکردنەوە."
با بڵێین (خاتوون نەسرین) چالاکوانی ژنانە.
• لە سیستەمی کۆن: دەوترێت: "لێپرسراوی یەکێتی ژنانە."
• لە سیستەمی بزووتنەوەی ئایندە: دەوترێت: "شیلان خان،ڕێکخەرە لە سەکۆی یەکسانی و کۆمەڵگە.
چوارەم: سوودی ئەم ناوە نوێیانە چییە؟
1. شکاندنی بەربەستی دەروونی: خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەگشتی بێزارن لە وشەی "حیزب" و "بەرپرس". کاتێک دەڵێیت "ناوەند" یان "ژوور"، هەست دەکەن مامەڵە لەگەڵ دامەزراوەیەکی مۆدێرن دەکەن.
2. هەستکردن بە بەها (Merit): کاتێک بە کەسێک دەڵێیت "ڕاوێژکار" یان "ڕێکخەر"، هەست دەکات ڕێز لە تواناکەی گیراوە، نەک تەنها ژمارەیەک بێت بۆ خۆپیشاندان.
3. تێکەڵبوونی چینەکان: "ژووری تەکنیک" تەنها بۆ ئەندامان نییە، دەکرێت ئەندازیارێکی بێلایەنیش بێتە ناوی بۆ گفتوگۆی زانستی، بەمەش دەرگای بزووتنەوەکە بۆ هەموو کۆمەڵگە دەکرێتەوە.
ئەم فەرهەنگە (Terminology) وادەکات بزووتنەوەی ئایندە لە ڕۆژی یەکەمەوە وەک "حکومەت و دەوڵەت" دەربکەوێت، نەک وەک گرووپێکی چەکدار یان سیاسیی تەقلیدی.
ئەم دابەشکارییە زۆر زانستی و پوختە. ئەم هەرەمە ڕێک لە ستراکچەری "حکومەت" دەچێت (سەرۆکایەتی، ئەنجومەنی وەزیران، وەزارەتەکان، پارێزگاکان). ئەمە وادەکات بڕیار لە سەرەوە بۆ خوارەوە بە فیلتەری زانستیدا تێپەڕێت و جێبەجێ بکرێت.
پڕکردنەوەی ناوەڕۆکی هەرەمەکە بەپێی ئەو فەلسەفەیەی (شایستەسالاری و حکومەتی بچووک) کە باسمان کرد:
١. لوتکەی هەرەم: سەرپەرشتیاری گشتی (The General Supervisor)
ئەم پۆستە وەک "سەرۆکی دەوڵەت" یان "سەرچاوەی ستراتیژی فکری" وایە.
• پێناسە: سیمبولی یەکڕیزی و پارێزەری ستراتیژیی گشتیی بزووتنەوەکەیە.
• ئەرکەکان:
o چاودێریکردنی گشتیی ڕەوتی بزووتنەوەکە (کە ئایا لە ڕێبازە نەتەوەیی و چینایەتییەکە لایداوە یان نا؟).
o ناوبژیوان لە کاتی دروستبوونی ناکۆکی لە ناوەندی بڕیاردا.
o نوێنەرایەتیکردنی بزووتنەوەکە لە ئاستی نێودەوڵەتی و لوتکەدا.
• ناوی ئەندامان: ئەم کەسە پێی دەوترێت "سەرپەرشتیاری گشتی "
٢. ئاستی باڵا: ناوەندی بڕیار (Decision Center)
ئەمە وەک "ئەنجومەنی وەزیران" یان "بۆردی ستراتیژی" وایە.
• پێناسە: بەرزترین دەسەڵاتی جێبەجێکردنە. لێرەدا سیاسەتەکان دادەڕێژرێن نەک وردەکارییەکان.
• پێکهاتە: پێکدێت لە "بەرپرسی ناوەندەکان پسپۆڕییەکان" (واتە وەزیری کشتوکاڵ، وەزیری ئابووری، هتد.. کە لە ناو بزووتنەوەکەدان).
• شێوازی ئەندامێتی: بە ئەندامەکانی دەوترێت "بڕیاردەران" (Decision Makers) یان "هاودیدانی ناوەندی پلان دانان و ستراتیژی".
• ئەرکەکان:
o پەسەندکردنی پڕۆژەکان (بۆ نموونە: پەسەندکردنی پلانی ساڵانەی کەرتی کشتوکاڵ).
o دەرکردنی هەڵوێستی سیاسی فەرمی بەرامبەر بابەتی نەتەوەیی و نیشتمانی و ڕووداوەکانی ئێران و ناوچەکە.
٣. ئاستی تەکنیکی: ناوەندی گشتی (The General Center)
ئەمە دڵی بزووتنەوەکەیە، وەک "وەزارەتەکان و بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکان" کار دەکات. پەیوەندی نێوان "سەرەوە" و "خوارەوە" ڕێک دەخات.
• پێناسە: شوێنی کۆبوونەوەی "تەکنۆکرات" و "پسپۆڕانە. لێرەدا تەنها قسەی سیاسی ناکرێت، قسەی زانستی و پیشەیی دەکرێت.
• پێکهاتە: دابەش دەبێت بەسەر ئەو ژوور و ناوەندانەی پێشتر باسمان کرد:
o ناوەندی پلاندانانی ئابووری.
o ناوەندی پەروەردە و فێرکردن.
o ژووری ئەندازیاری و ئاوەدانکردنەوە.
o سەکۆی جووتیاران و ژینگە.
• شێوازی ئەندامێتی: لێرەدا بە ئەندامان دەوترێت "ڕاوێژکار" (Consultants).
• ئەرکەکان:
o وەرگرتنی کێشەکان لە شارەکانەوە و دۆزینەوەی چارەسەری زانستی بۆیان.
o ئامادەکردنی ڕاپۆرت بۆ "ناوەندی بڕیار".
٤. ئاستی جەماوەری: ناوەندی شار و شارۆچکەکان (Local Centers)
ئەمە وەک "ئەنجومەنی پارێزگا" یان "شارەوانی" کار دەکات. جێگرەوەی (مەڵبەند و کۆمیتە)ی حزبییە.
• پێناسە: ڕووی ڕاستەقینەی بزووتنەوەکەیە لەناو خەڵکدا. هەر ناوەندێک لە شارێکدا (مەریوان، سنە، سەقز، بانە، کرماشان ، ئێلام ورمێ هتد) حکومەتێکی بچووکە بۆ خۆی.
• پێکهاتە: هەر ناوەندێکی شار، کۆپییەکی بچووککراوەی "ناوەندی گشتی یە. واتە:
o لە ناوەندی شاری سنە، ئێمە "یەکەی کشتوکاڵ"، "یەکەی مامۆستایان"، "یەکەی کرێکاران"ـمان هەیە.
• شێوازی ئەندامێتی: بە بەرپرسانی ئەم ئاستە دەوترێت "ڕێکخەر" (Builder) یان "نوێنەری شار".
• ئەرکەکان:
o گوێگرتن لە خەڵک و تۆمارکردنی کێشەکان.
o جێبەجێکردنی ئەو پلانانەی لە "ناوەندی گشتی یەوە دێن.
o ڕێکخستنی چالاکی مەدەنی و خۆپیشاندان و هەڵمەتی هۆشیاری.
چۆن ئەم هەرەمە کار دەکات؟ (میکانیزمی جوڵە)
با نموونەیەک وەربگرین: "کێشەی بێکاریی گەنجان لە شاری کرماشان
1. ناوەندی شاری کرماشان (ئاستی ٤): ڕێکخەرەکان ڕاپۆرتێک ئامادە دەکەن کە ڕێژەی بێکاری بەرزبووەتەوە و گەنجان توڕەن.
2. ناوەندی گشتی (ئاستی ٣): کێشەکە دەچێتە "ناوەندی ئابووری". ئابووریناس و ڕاوێژکارەکان دیراسەی دەکەن و پلانێک دادەنێن (نموونە: پڕۆژەی پشتیوانی بۆ کارگە بچووکەکان).
3. ناوەندی بڕیار (ئاستی ٢): پلانەکەی ناوەندی گشتی دەبینن، بودجە یان بڕیاری سیاسی بۆ دەردەکەن و دەیکەن بە بڕیاری فەرمی بزووتنەوە.
4. سەرپەرشتیاری گشتی (ئاستی ١): پشتگیری مەعنەوی پڕۆژەکە دەکات و لە وتارێکدا موژدە دەداتە خەڵکی کرماشان .
جیاوازیی ئەم هەرەمە لەگەڵ حیزبی تەقلیدی وکلاسیک:
• لە حیزبی تەقلیدی و کلاسیکدا: بڕیار لە سەرەوە دەدرێت بەبێ زانیاری، خوارەوە تەنها جێبەجێ دەکات.
• لە بزووتنەوەی ئایندە: کێشە لە خوارەوە (شارەکان) دەستنیشان دەکرێت، لە ناوەڕاست (ناوەندی گشتی) چارەسەر دەدۆزرێتەوە، لە سەرەوە (ناوەندی بڕیار) پەسەند دەکرێت.
ئەمە پێی دەوترێت: "سەنتڕالیزمی دیموکراتیکی زانستی".
نەخشەو ناوەکان قورسایی و هەیبەتی سیاسییان هەیە. مادام دەمانەوێت پەیكەرەکە لە "حکومەت" بچێت، دەتوانین زاراوە "ئیداری و فەرمییەکان" بەکاربهێنین کە هەم مۆدێرنن و هەم باو.