سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکراتی: دیدگایەکی ستراتیژی بۆ حوکمڕانیی ئاییندە لە نێوان دادپەروەری و سەروەریدا.

لە جیهانێکدا کە سەرمایەداریی بێسنوور و نیۆلیبرالیزم بوونەتە هۆی فراوانبوونی درزی چینایەتی، و لە لایەکی ترەوە سیستمە تۆتالیتارەکان ئازادییە فەردییەکانیان قوربانیی دروشمە گەورەکان کردووە، چەمکی سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکراتی (Democratic National Socialism - بە مانا مۆدێرن و مرۆییەکەی) وەک ڕێگەی سێیەم و ستراتیژێکی ڕزگاریخوازی دەردەکەوێت. ئەم مۆدێلە هەوڵێکە بۆ ئاشکردنەوەی سێ بنەمای سەرەکی: ناسنامەی نیشتمانی، دیموکراسیی سیاسی، و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی.

فەلسەفەی سۆسیالیزمی دیموکراتی وەک زەمانەتی دادپەروەری

سۆسیالیزمی دیموکراتی جیاوازە لە مۆدێلە ناوەندگەرا و دیکتاتۆرییەکان. وەک کارڵ مارکس ئاماژەی پێدەدات، ئامانجی کۆتایی دەبێت مرۆڤ بێت، بەڵام فەیلەسوفی هاوچەرخ ئەکسێل هۆنێت (Axel Honneth) پێی وایە سۆسیالیزم دەبێت وەک هەوڵێکی ئەخلاقی بۆ ئازادیی کۆمەڵایەتی سەیر بکرێت.

لە ستراتیژی ئاییندەدا: ئەمە بەو مانایەیە کە دەوڵەت ئەرکیەتی کەرتی گشتی (تەندروستی، پەروەردە، نیشتەجێبوون) بپارێزێت و ڕێگە نەدات بازاڕی ئازاد ببێتە هۆی کوشتنی کەرامەتی هاووڵاتی.

ڕەهەندی نیشتمانی (پەیوەندی نێوان سۆسیالیزم و ناسنامە)

ناسیونالیزم لەم مۆدێلەدا ناسیونالیزمێکی داخراو یان ڕەگەزپەرست نییە، بەڵکو ئەوەیە کە فرانتز فانون (Frantz Fanon) باسی دەکات؛ ناسیونالیزمێک کە لە خزمەت ڕزگاریی مرۆڤدایە.

بیرمەند بێندیکت ئەندەرسۆن (Benedict Anderson): نەتەوە وەک کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکردوو دەبینێت کە پێویستی بە بەهای هاوبەش هەیە. سۆسیالیزمی نیشتمانی لێرەدا دەبێتە ئەو چەسپەی کە هاووڵاتیان بە نیشتمانەوە دەبەستێتەوە، نەک تەنها لە ڕێگەی دروشمەوە، بەڵکو لە ڕێگەی بەرژەوەندیی ئابووریی هاوبەش و دادپەروەریی دابەشکاری.

دیموکراسی وەک سیستمێکی دامەزراوەیی نەک تەنها سندوقی دەنگدان

فەیلەسوفی سیاسی جۆن ڕاوڵز (John Rawls) لە تیۆری دادپەروەری وەک یەکسانیدا جەخت دەکاتەوە کە دیموکراسی بەبێ دابینکردنی لانی کەم لە پێویستییە ئابوورییەکان، دیموکراسییەکی کارتۆنییە.

ستراتیژی بزووتنەوەی ئاییندە: دەبێت لەسەر بنەمای دیموکراسیی بەشداریکەر بێت. واتە دابەشکردنی دەسەڵات لە ناوەندەوە بۆ ناوچەکان و بەشداریکردنی سەندیکا و ڕێکخراوە مەدەنییەکان لە بڕیاری سیاسی و ئابووریدا. ئەمە ڕێگری دەکات لەوەی دەوڵەت ببێتە خاوەنکارێکی گەورە و دیکتاتۆریەت بەرهەم بهێنێتەوە.

لەمپەرەکان و ئاستەنگەکانی بەردەم ئەم مۆدێلە

بەپێی دیدگای بیرمەندی سیاسی هانا ئارێنت (Hannah Arendt)، گەورەترین مەترسی بۆ سەر هەر بزووتنەوەیەکی نیشتمانی، بیورۆکراسیی بکوژ و پۆپۆلیزمە.

گەندەڵی سیاسی: کاتێک ناوی سۆسیالیزم بۆ دەوڵەمەندبوونی نوخبەی حزبی بەکاردێت.

دەستێوەردانی دەرەکی: زلهێزەکان زۆرجار دژی سیستمێکی نیشتمانین کە سەروەریی ئابووریی خۆی بپارێزێت.

پێکدادانی ئازادی و یەکسانی: دۆزینەوەی باڵانس لە نێوان ئازادیی فەردی و بەرژەوەندیی گشتیدا کارێکی ورد و پڕۆفیشناڵ دەخوازێت.

پێنجەم: بونیادنانی دامەزراوەیی ستراتیژی (بەرەو ئاییندە)

بۆ ئەوەی ئەم بیرۆکەیە ببێتە سیستمێکی حوکمڕانی، پێویستە بزووتنەوەی ئاییندە کار لەسەر ئەم سێ کۆڵەکەیە بکات:

سەروەریی یاسا (Rechtstaat): وەک فەیلەسوف کانت جەختی لێدەکاتەوە، یاسا دەبێت سەروەر بێت بەسەر هەمواندا، بە سەرۆک و حزبی دەسەڵاتداریشەوە.

ئابووریی تێکەڵاو: پاراستنی کەرتی تایبەت بۆ داهێنان، شانبەشانی کەرتی گشتی بۆ پاراستنی هەژاران.

پەروەردەی شارستانی: دروستکردنی هاووڵاتییەک کە هەم نیشتمانپەروەر بێت و هەم باوەڕی بە فرەیی و جیاوازی هەبێت.

سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکراتی، مۆدێلێکە کە تێیدا نیشتمان ماڵێکە بۆ هەموان، دیموکراسی شێوازی بەڕێوەبردنی ماڵەکەیە، و سۆسیالیزمیش شێوازی دابەشکردنی نان و دەرفەتەکانە بەسەر ئەندامانی ماڵەکەدا بە یەکسانی. وەک یۆرگن هابەرماس (Jürgen Habermas) دەڵێت: پێویستمان بە دیموکراسییەکە کە بتوانێت بازاڕی ئازاد کۆنترۆڵ بکات نەک بازاڕ دیموکراسییەکە کۆنترۆڵ بکات. ئەمە تاقە ڕێگەیە بۆ بونیادنانی دەوڵەتێکی مۆدێرن کە شایستەی مرۆڤی سەدەی بیست و یەکەم بێت.