ڕەهەندە مێژوویی، جوگرافی و سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتی ماد دەبەستێتەوە بە واقیعی ئێستا و دیدگای ئاییندە بۆ بونیادنانی دەوڵەتێکی مۆدێرن.
.jpg)
مێژووی سیاسی گەلان تەنها کۆمەڵێک ڕووداوی ڕابردوو نییە، بەڵکو بناغەی شەرعییەت و قووڵایی ستراتیژییە بۆ هەر پڕۆژەیەکی نەتەوەیی لە ئێستادا. ئیمپراتۆریەتی ماد (٦٧٨ - ٥٥٠ پ.ز) تەنها یەکەمین کیانی سیاسیی نەتەوەی کورد و گەلانی ئاری نەبوو، بەڵکو وەرچەرخانێکی گەورە بوو لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە تێیدا مۆدێلێکی نوێ لە دەوڵەتداری، یەکێتی نەتەوەیی و شارستانییەت هاتە کایەوە. خوێندنەوەی ئەم میراتە وەک دەوڵەتێکی ڕێکخراو، کلیلی تێگەیشتنە لە مافی چارەی خۆنووسین و بونیادنانی ئاییندە.
جوگرافیای ئیمپراتۆریەت و ڕەهەندی جیۆپۆلەتیکی
نەخشەی ئیمپراتۆریەتی ماد لە لوتکەی دەسەڵاتیدا (سەردەمی کەیخەسرەو)، لە ڕۆژهەڵاتەوە تا ناوەندی ئێران و لە ڕۆژئاواوە تا ڕووباری هالیس (قزل ئیرماقی ئێستا لە تورکیا) درێژ دەبووەوە. ئەم جوگرافیایە تەنها ڕووبەرێکی خاکی نەبوو، بەڵکو:
کۆنترۆڵی ڕێگاکانی بازرگانی: مادەکان کلیلی هاتوچۆی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بوون.
فرەیی ژینگەیی: خاوەندارێتی چیا سەرکەشەکان و دەشتە بەپیتەکان، هێزێکی ئابووری و سەربازیی وای بە مادەکان بەخشی کە بتوانن شکۆ و هەیمەنەی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری تێکبشکێنن.
ئەم نەخشە مێژووییە، ئەمڕۆ وەک قووڵایی ستراتیژی بۆ نەتەوەی کورد سەیر دەکرێت، کە نیشان دەدات ئەم خاکە خاوەن مێژوویەکی سیاسی یەکگرتوو بووە.
ماد وەک دەوڵەتێکی سیاسی ڕێکخراو (دامەزراوەیی)
گرنگیی مادەکان لەوەدا بوو کە توانییان لە کۆمەڵێک هۆزی پەرتەوازەوە بگۆڕێن بۆ نەتەوەیەکی ڕێکخراو. بەپێی گێڕانەوەکانی هێرۆدۆت، دیاکۆ یەکەمین پاشای ماد، لە ڕێگەی چەسپاندنی دادپەروەری و یاساوە توانی شەرعییەت بەدەستبهێنێت.
پایتەختی مۆدێرن: دروستکردنی ئەکباتان (هەمەدانی ئێستا) بە حەوت شوورای ڕەنگاوڕەنگ، نیشانەی پێشکەوتنی تەکنیکی، ئەندازیاری و بیرکردنەوەی شارستانی بوو.
سوپای نیزامی: کەیخەسرەو بۆ یەکەمجار سوپای لەسەر بنەمای پسپۆڕی (کەوانهاوێژ، سوارچاک، پیادە) ڕێکخست، ئەمەش گۆڕانکاری بوو لە خەباتی هۆزایەتییەوە بۆ بەرگریی دەوڵەتی.
بەستنەوەی میراتی ماد بە ئێستاوە (ناسنامە و شەرعییەت)
ئەمڕۆ، نەتەوەی کورد وەک میراتگری ڕاستەقینەی مادەکان، لە هەوڵی گەڕانەوەدایە بۆ ئەو شوناسە سیاسییە. ئەم بەستنەوەیە چەند ڕەهەندێکی هەیە:
شەرعییەتی مێژوویی: بوونی ئیمپراتۆریەتێکی وەک ماد، وەڵامێکی مێژووییە بۆ ئەو دەنگانەی دەڵێن کورد خاوەن مێژووی دەوڵەتداری نییە.
نەورۆز وەک ڕێوڕەسمی ڕزگاری: جەژنی نەورۆز کە بەستراوەتەوە بە ڕووخانی ئاشوورییەکان و سەرکەوتنی مادەکان، تەنها جەژنێکی سروشتی نییە، بەڵکو هێمایەکی سیاسییە بۆ ڕزگاری نیشتمانی کە تا ئێستاش زیندووە.
وانەکان بۆ ئاییندە (دەوڵەتی سیاسی ڕێکخراو)
ئەگەر بمانەوێت لە ئاییندەدا دەوڵەتێکی سیاسی شارستانی بونیاد بنێین، پێویستە وانە لە سەرکەوتن و شکستی مادەکان وەربگرین:
یەکێتی ناوخۆیی: گەورەترین هێزی مادەکان لە یەکگرتنی شەش هۆزەکەدا بوو. بۆ ئاییندەش، بەبێ یەکێتی سیاسی، گەیشتن بە دەوڵەتێکی سەقامگیر مەحاڵە.
دامەزراوەیی بوون: وەک چۆن دیاکۆ دادگا و یاسای کردە بنەما، دەوڵەتی ئاییندەی کوردیش دەبێت لەسەر بنەمای دامەزراوە بێت نەک تەنها کەسایەتی کاریزمایی.
دیپلۆماسی و هاوپەیمانی: مادەکان توانییان لە ڕێگەی هاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان، ئیمپراتۆریەتی گەورەی ئاشوور بڕووخێنن. ئەمە وانەیەکە بۆ ئێستا کە بەبێ هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی، هیچ قەوارەیەکی سیاسی ناتوانێت بمێنێتەوە.
لەمپەرەکان و مەترسییەکانی دووبارەبوونەوەی مێژوو
هۆکاری ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ماد بۆ کودەتای ناوخۆیی و نەبوونی هۆشیاری ستراتیژی لە بەرامبەر پارسەکان دەگەڕێتەوە. ئەمە هۆشدارییەکە بۆ ئێستا؛ کە دەبێت نەتەوە لە ناوخۆوە پارێزراو بێت و بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان پێش بەرژەوەندییە خێڵەکی و حزبییەکان بخرێن.
نەخشەی ئیمپراتۆریەتی ماد تەنها سنوورێکی جوگرافی کۆن نییە، بەڵکو نەخشەی ئیرادەیەکە کە جارێکی تر دەیەوێت لە فۆرمێکی مۆدێرن و دیموکراسیدا خۆی بونیاد بنێتەوە. تێپەڕین لە قۆناغی بزووتنەوەی چەکداری بۆ قۆناغی دەوڵەتی ڕێکخراو و شارستانی، پێویستی بە ئیلهام وەرگرتنە لەو مێژووە شکۆدارە. ئاییندەی سیاسی ئێمە بەندە بە توانامان بۆ گۆڕینی ئەو شەرعییەتە مێژووییە بۆ شەرعییەتێکی نێودەوڵەتی لە ڕێگەی بونیادنانی دامەزراوەی سیاسی، ئابووری و کلتووریی وا کە شایستەی میراتگرانی دیاکۆ و کەیخەسرەو بێت.
